NWS info

Nederlandse Watertoren Stichting

Jaarverslag 2006

1. Uitgangspunt en doelstelling
Voor de Nederlandse Watertoren Stichting (NWS) is het een
belangrijk uitgangspunt dat veel watertorens uit een cultuur-historisch oogpunt gezien een zekere, meer of minder grote, waarde bezitten. Deze waarde kunnen watertorens onder andere ontlenen aan hun symboolfunctie voor de watervoorziening en aan hun architectuur, maar ook aan het feit dat zij in positieve zin beeldbepalend zijn voor hun omgeving: de stad of het dorp waar ze staan.

De stichting heeft ten doel:
(artikel 2 van de statuten)
- het bevorderen van kennis over-;
- het inventariseren en documenteren van-, en
- het constructief meewerken aan mogelijk en uit cultuur-historisch oogpunt gezien wenselijk behoud en beheer van
watertorens in Nederland, alsmede van hiermee ruimtelijk of functioneel één geheel vormende bouwwerken, installaties en terreinen.

2. Samenstelling bestuur
In 2006 waren lid van het bestuur:
Prof.ir. J.C. van Dijk (voorzitter)
hoogleraar drinkwatervoorziening TU Delft
Ir. H. Rienks (secretaris)
watertorenkenner en oprichter van de stichting
Ir. Ch.P. Bruggink
lid raad van bestuur Vitens
Ir. K. Paulzen (vanaf 19 april 2006)
eigenaar watertoren Gouda
Drs. M.A.A. Schakel
burgemeester Lopik
Ir. H.W. van der Veen
watertorenkenner en oprichter van de stichting

Het bestuur vergaderde in 2006 op 19 april en 18 oktober.

3. Financiën
3.1. Inkomsten, begunstigers
De inkomsten bedroegen in 2006 E 8.900 (in 2005 E 11.700).
Van enkele waterleidingbedrijven (zie binnenzijde omslag) is E 5.000 ontvangen (in 2005 E 8.000); van 9 gemeenten kreeg de stichting E 453 (in 2005 eveneens E 453); 135 overige begunstigers gaven de NWS E 2.797, gemiddeld E 20,72 per begunstiger (minimumbijdrage E 15). In 2005 gaven 134 begunstigers E 2.685. Verder werd er rente ontvangen.

3.2. Uitgaven
De uitgaven bedroegen in 2006 E 11.300 (in 2005 E 10.300). Ze waren hoger dan de inkomsten in dit jaar. Daardoor nam het vermogen van de stichting af met E 2.400. De grootste posten bij de uitgaven waren in 2005 het Watertorennieuws (E 1.600) en de uitbreiding van de NWS-collectie (E 7.000).

4. Publicaties
4.1. Nieuwsbrief "Watertorennieuws"
Het Watertorennieuws verscheen in 2006 driemaal, in januari (nummer 48), mei (49) en oktober (50). Al vanaf het eerste nummer is de heer H. Rienks de redacteur. Met ingang van nummer 25 is ook de heer W.B. Burgers lid van de redactie. Het jubileumnummer 50 kreeg een feestelijke oranje omslag.

4.2. Rapporten
In juni 2000 verscheen het rapport "Opties voor herbestemming van watertorens". In juni 1998 publiceerde de NWS het rapport "de beste Nederlandse watertorens, waardebepaling & selectie". Deze rapporten zijn inmiddels uitverkocht.

4.3. Jaarverslag 2005
In juni 2006 verscheen het jaarverslag 2005 van de NWS.

5. Website
Het internet is in enkele jaren een veel geraadpleegde bron van informatie geworden. Betrouwbare informatie over de Nederlandse watertorens mag op het internet dus niet ontbreken. De NWS heeft de taak op zich genomen om ervoor te zorgen dat zulke informatie beschikbaar is.

Sinds eind 2001 beschikt de NWS over de website www.watertorens.nl. Inmiddels is deze website gevuld met:
-nieuws over watertorens,
-informatie over de NWS zelf,
-verwijzingen naar andere websites met informatie over watertorens,
-foto's van de twintig toptorens van de NWS,
-informatie over de collectie van de stichting.

6. De NWS-collectie
Sinds de oprichting in 1990 is de NWS bezig met de vorming van een collectie. Eind 2006 omvatte deze verzameling:
-ongeveer 200 boeken en losse nummers van tijdschriften.
Jubileumboeken van waterleidingbedrijven vormen een belangrijk deel. Van de na de oorlog verschenen jubileumboeken ontbreken er slechts vijf.
-ongeveer 2700 krantenknipsels over watertorens uit de periode 1990-heden. In 2006 zijn 100 knipsels aan de verzameling toegevoegd.
-circa 160 knipsels van voor 1990.
-4381 oude prentbriefkaarten. Op de meeste kaarten staat een watertoren, maar er zijn ook enkele tientallen kaarten waarop het uitzicht vanaf een watertoren is te zien. Verder zijn er kaarten van pompstations en filters. In 2006 zijn 983 kaarten aan de collectie toegevoegd.
-afdrukken van bouwtekeningen van circa 70 watertorens.
-5 oude aandelen van waterleidingbedrijven.
-een aquarel van de toren van Dennenoord in Zuidlaren.
-een groot aantal andere papieren stukken betreffende
watertorens en de geschiedenis van de waterleiding.
-het archief van de stichting zelf, notulen van bestuursvergaderingen, financiële stukken, correspondentie e.d..
-diverse voorwerpen, niet van papier: o.a. een fles watertorenwater uit Bergen op Zoom, een bord waarop de toren van Tilburg staat, lepeltjes van de torens in Utrecht en Dirksland, een verzilverd modelletje van de toren in Schoonhoven, oude glazen dia's.

Naast deze originele stukken zijn er mapjes, gevuld met documentatie. Ongeveer 400 mapjes bevatten informatie over een bepaalde Nederlandse watertoren. In circa 600 mapjes zijn gegevens van een buitenlandse toren te vinden. Ook zijn er bijna 100 mapjes met informatie over ontwerpers, pompstations, sanitair, e.d.. De mapjes bevatten uitsluitend kopieën, niet de originele krantenknipsels, bouwtekeningen en prentbriefkaarten.
Verder zijn er kopieën in te vinden van artikelen die de heer Rienks in de loop der jaren in de bibliotheek van de TU Delft heeft gevonden. Op verzoek en tegen vergoeding van de kosten is een kopie te verkrijgen van de inhoud van zo'n mapje.

De collectie is ondergebracht in een kamer in het gebouw voor Civiele Techniek van de TU Delft, die aan de NWS ter beschikking wordt gesteld.

7. Bijeenkomsten
7.1. Begunstigersdag
Op zaterdag 17 juni 2006 werden de deelnemers aan de NWS-begunstigersdag 's morgens door Waterbedrijf Hydron Midden-Nederland ontvangen in de watertoren van Baarn. Later op de dag werden ook de torens in Hilversum en Lopik van hetzelfde bedrijf bezocht.

7.2. Bijeenkomst watertoreneigenaren
Op zondag 29 oktober 2006 vond in de watertoren te Hazerswoude voor de achtste maal de jaarlijkse bijeenkomst van watertoreneigenaren plaats (met uitzondering van waterleidingbedrijven). Eerst werd de toren bezichtigd.
Vervolgens vond in het zaaltje in het voormalige waterreservoir de vergadering plaats. Door het bestuur van de NWS is de vraag aan de orde gesteld voor welke zaken het zinvol is dat watertoreneigenaren gezamenlijk actie ondernemen.

8. Watertorenprijs
Op een verzoek van de NWS in mei 1994 om een financiële bijdrage reageerde Delta Nutsbedrijven met het voorstel om een jaarlijks toe te kennen prijs van ƒ1000 in te stellen voor degene die op de beste of meest originele manier een watertoren een nieuwe bestemming heeft gegeven. De NWS vond het een goed idee. Delta Nutsbedrijven stelde sindsdien de prijs ter beschikking en het bestuur van de NWS treedt op als jury.

Graag wilde de NWS behalve geld ook een blijvend aandenken geven aan de winnaars. Een plaquette van metaal en glas naar een ontwerp van Niko Hoebe is gekozen in 2000. In 2002 zijn tien exemplaren vervaardigd. In oktober 2002 hebben alle winnaars van de Watertorenprijs uit de jaren 1994 tot en met 2002 hun plaquette ontvangen. Achter het glas in het midden is het jaartal te lezen, waarin de prijs is gewonnen.

In 2001 is besloten de Watertorenprijs tweejaarlijks te maken. Sindsdien wordt de prijs alleen in de even jaren toegekend. De overweging van het bestuur was dat er in twee jaar meer verbouwde watertorens gereed zullen komen dan in één jaar. De kans op uitstekende kandidaten neemt dus toe. Een bijkomend voordeel is dat het bedrag van de prijs met ingang van 2002 ruimschoots verdubbeld kon worden van ƒ1.000 tot E1.000.

De Watertorenprijs 1994 is toegekend aan de Culturele Raad Vlissingen voor het in de watertoren te Oost-Souburg gevestigde Centrum voor Hedendaagse Kunst.
De Watertorenprijs 1995 is toegekend aan de Stichting Behoud Watertoren Schoonhoven voor de grote inzet van het
bestuur van deze stichting. Dat bestuur is er in geslaagd de restauratie van deze watertoren met succes te voltooien.
De Watertorenprijs 1996 is toegekend aan de eigenares van de oude watertoren in Zaltbommel, mevrouw M.H. Beetstra, voor de voorbeeldige wijze waarop deze vervallen toren is opgeknapt.
De Watertorenprijs 1997 is toegekend aan de Stichting De Watertoren te 's-Hertogenbosch, die al tien jaar de watertoren in deze stad op een goede wijze voor een nieuwe bestemming heeft gebruikt.
De Watertorenprijs 1998 is toegekend aan de heer K.H. Greydanus, die zijn jongensdroom werkelijkheid heeft laten worden door de watertoren in zijn woonplaats Sneek op 1 mei 1998 in gebruik te nemen als kantoor voor zijn bedrijf.
De Watertorenprijs 1999 is toegekend aan de heer A.J.J. de Pagter, die de watertoren in Middelburg en het erachter gelegen pompstation heeft laten opknappen en verbouwen tot kantoor en woning.
De Watertorenprijs 2000 is toegekend aan Marc en Lilian Speeckaert, die de watertoren te Kwadijk hebben veranderd in een opmerkelijke woning.
De Watertorenprijs 2002 is toegekend aan noordwestzes architecten en ontwerpers voor de watertoren in Alkmaar, die door dit bureau in 2002 als kantoor in gebruik is genomen.
De Watertorenprijs 2004 is toegekend aan Walter Juijn en Beatrijs Wouterse, die de watertoren in Soest hebben laten verbouwen tot een prachtige woning.
De Watertorenprijs 2006 is toegekend aan Aad en Marijke de Wit, die hun watertoren in Moordrecht hebben weten te veranderen in een bijzondere woning.

9. Ontwikkelingen met betrekking tot de instandhouding van watertorens
9.1. Bescherming door de overheid
Het bevorderen van het behoud van waardevol geachte watertorens is een belangrijk doel van de NWS. De stichting wil dat bereiken door er voor te pleiten dat de meest waardevolle en interessante torens door de overheid worden aangewezen als beschermd monument. Steeds meer torens genieten rijksbescherming, maar het zijn er naar de mening van de NWS toch nog te weinig. De NWS heeft daarom in 1998 zijn wensen bij het rijk en de betreffende gemeenten kenbaar gemaakt. Een rapport is gepubliceerd dat een lijst van tachtig watertorens bevat, die naar de mening van de NWS een beschermd monument dienen te zijn. De selectie vond plaats op grond van de resultaten van door de stichting verricht onderzoek. Deze tachtig torens vormen een representatieve en samenhangende collectie.

Het is zeker niet de bedoeling van de NWS om de overige torens af te schrijven. De conclusie dat de niet door de NWS geselecteerde torens dus wel mogen verdwijnen, is onjuist. Het bestuur van de NWS heeft het gevaar voorzien dat zo misbruik kan worden gemaakt van de lijst, toen besloten werd de lijst te publiceren. Toch is tot openbaarmaking overgegaan omdat de NWS het maken van de onvermijdelijke keuzes niet geheel aan anderen wil overlaten. De stichting wil dit proces juist door actief optreden beïnvloeden. Niet alle watertorens kunnen een beschermd monument worden!

Ten gevolge van het huidige beleid van het rijk is het voorlopig vrijwel onmogelijk om nog objecten als rijksmonument aangewezen te krijgen. Het is juist de bedoeling het aantal monumenten te verminderen. Voor de wederopbouwperiode (1945-1965) vindt een inventarisatie plaats. Waarschijnlijk leidt dat tot de bescherming van enkele watertorens uit die periode. Dat is in inmiddels dringend nodig, want er beginnen slachtoffers te vallen. De torens in Venlo en Terneuzen, die behoren tot de 80 door de NWS in 1998 geselecteerde, zijn reeds gesloopt.

9.2. Herbestemming van buiten gebruik gestelde watertorens
Tweederde van de watertorens in Nederland wordt niet meer gebruikt voor de watervoorziening. De waterleidingbedrijven stellen ieder jaar torens buiten gebruik. Het is van groot belang, als behoud wenselijk is, dat buiten gebruik gestelde watertorens geschikt worden gemaakt voor een andere bestemming. De ruim 60 torens in Nederland die inmiddels een nieuwe bestemming hebben gekregen, bewijzen dat het mogelijk is om na een meestal ingrijpende verbouwing een toren als woning, kantoor of bedrijfsruimte te gebruiken. Er zijn grote verschillen tussen watertorens wat betreft de geschiktheid voor herbestemming. Die geschiktheid wordt onder andere bepaald door de afmetingen, de bouwkundige staat, het constructietype en de ligging. Minder geschikt zijn bijvoorbeeld watertorens die een open onderbouw hebben, of een geringe diameter, of die midden in een natuurgebied staan. De herbestemming van een watertoren is vaak een moeizaam verlopend proces, ook als de eigenschappen die de geschiktheid bepalen gunstig zijn.

9.3. De rol van de NWS
De NWS heeft niet de middelen om zelf een watertoren te kopen, te herstellen en voor een nieuwe bestemming geschikt te maken. De stichting zal die ook in de nabije toekomst niet krijgen. Het voeren van actie voor behoud kan de NWS niet zelf doen voor alle torens waarvoor dat nodig is, want daarvoor ontbreekt het de NWS eveneens aan geld en mankracht. De NWS vindt het zeer belangrijk dat personen en instellingen uit de nabije omgeving zich inzetten voor behoud en zal slechts bij wijze van uitzondering zelf het voortouw nemen. De NWS ziet het wel als een belangrijke taak om degenen die actie voeren, te adviseren. De NWS volgt het verloop van de acties en verzamelt er informatie over zoals artikelen uit kranten. In het Watertorennieuws wordt veel aandacht besteed aan behoud en herbestemming. Daardoor kan informatie worden uitgewisseld en is het niet nodig dat men telkens ergens in Nederland bij een nieuwe actie zelf alles over herbestemming e.d. met vallen en opstaan moet uitzoeken.

Ook de in hoofdstuk 9.1. beschreven selectie op nationaal niveau van watertorens voor bescherming als rijksmonument vindt de NWS een belangrijke taak vanwege de decentralisatie bij de overheid van de uitvoering van die selectie. De NWS is de enige organisatie die veel kennis bezit over het gehele Nederlandse watertorenbestand en dat kan overzien. De stichting zal proberen zoveel mogelijk watertorens uit de periode 1945-1965 onder de aandacht te brengen van de instanties die bezig zijn met de uitvoering van de inventarisatie van de gebouwen uit die periode.

In het geval van sloopdreiging kan de NWS voor waardevolle watertorens bij het rijk een verzoek indienen voor aanwijzing als monument. De stichting kan ook een door anderen ingediend verzoek steunen. In 2006 heeft de stichting zelf geen dergelijke verzoeken ingediend. Dat lijkt ook vrij zinloos omdat de kans op honorering ten gevolge van het nieuwe beleid van het rijk zeer klein is geworden.

Verder voorziet de NWS belangstellenden voor de overname van een watertoren van informatie. Geprobeerd wordt een zo realistisch mogelijk beeld te schetsen. De moeilijkheden die zich kunnen voordoen bij het opknappen en inrichten voor een nieuwe bestemming, worden niet verzwegen.

10. Vooruitblik
De gang van zaken bij watertorens die buiten gebruik gesteld, verkocht, verbouwd of met sloop bedreigd worden, zal de NWS kritisch volgen.

De NWS gaat door met de volgende activiteiten:
-verzamelen van documentatie over watertorens.
-uitgeven van het Watertorennieuws.
-bijhouden van de website www.watertorens.nl.
-toekennen van de watertorenprijs.
-op verzoek verstrekken van informatie over watertorens.
-bepleiten van bescherming en behoud van watertorens.
-jaarlijkse bijeenkomst/excursie voor de begunstigers.
-jaarlijkse bijeenkomst voor watertoreneigenaren.

De NWS hoopt in de komende jaren in positieve zin een bijdrage te kunnen leveren aan de instandhouding van uit historisch oogpunt gezien waardevolle bouwwerken van de watervoorziening.

Het bestuur van de Nederlandse Watertoren Stichting
4 april 2007
J.C. van Dijk, voorzitter
H. Rienks, secretaris